समाजलाई भित्रैदेखि कमजोर बनाउँदै तीन संकट, प्रविधिको दुरुपयोगदेखि मानसिक निराशा र दुर्व्यसनसम्म, नियन्त्रणभन्दा रोकथाममा जोड दिनुपर्ने अवस्था
✍️ बुद्वकुमार आछामी
सिन्धुली,भदौ २८ – समाज परिवर्तनसँगै अपराध र सामाजिक समस्याका स्वरूप पनि बदलिँदै गएका छन्। केही वर्षअघिसम्म समाजमा देखिने अपराध र समस्या भौतिक रूपमा सीमित थिए। अहिले प्रविधिको विस्तारसँगै अपराधको स्वरूप डिजिटल बनेको छ। अर्कोतर्फ मानसिक तनाव, पारिवारिक विग्रह, आर्थिक अभाव र सामाजिक दबाबका कारण आत्महत्याका घटना चिन्ताको विषय बन्दै गएका छन्। किशोर तथा युवापुस्तामा लागूऔषधको प्रयोग पनि अर्को ठूलो चुनौतीका रूपमा देखिएको छ।
साइबर अपराध, आत्महत्या र लागूऔषध दुर्व्यसन अहिले समाजका तीन गम्भीर समस्या हुन्। यी तीनवटै विषयलाई अलग–अलग समस्याका रूपमा हेर्ने गरिएको भए पनि यसको पछाडि रहेको सामाजिक, पारिवारिक, आर्थिक र मनोवैज्ञानिक पक्षलाई हेर्दा कतिपय अवस्थामा एकअर्कासँग जोडिएको देखिन्छ।
साइबर अपराध : हातहातमा प्रविधि, जोखिम पनि हातमै
मोबाइल र इन्टरनेटको पहुँच विस्तार भएपछि सूचना प्राप्त गर्न र सञ्चार गर्न सहज भएको छ। तर प्रविधिको यही सहजता अपराधीका लागि पनि अवसर बनेको छ।
फेक आइडी बनाएर ठगी गर्ने, सामाजिक सञ्जालमा चरित्रहत्या गर्ने, निजी तस्बिर तथा भिडियोको दुरुपयोग गर्ने, धम्की दिने, अनलाइनबाट पैसा ठगी गर्ने, पासवर्ड तथा व्यक्तिगत विवरण चोरी गर्ने लगायतका घटना साइबर अपराधका उदाहरण हुन्।
साइबर अपराधको अर्को गम्भीर पक्ष यसको पीडितमा पर्ने मानसिक असर हो। सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको गलत सूचना वा व्यक्तिगत सामग्री केही मिनेटमै ठूलो समूहसम्म पुग्न सक्छ। एकपटक डिजिटल माध्यममा फैलिएको सामग्री नियन्त्रणमा लिनसमेत कठिन हुन्छ।
कतिपय पीडित सामाजिक प्रतिष्ठा र परिवारको डरका कारण प्रहरी वा सम्बन्धित निकायसम्म पुग्न सक्दैनन्। यही मौनताले अपराधीलाई थप प्रोत्साहन गर्ने जोखिम रहन्छ।
यसकारण साइबर अपराध नियन्त्रणमा कानुनी कारबाहीसँगै डिजिटल साक्षरता अनिवार्य छ। विद्यालय तहदेखि नै बालबालिका तथा युवालाई सामाजिक सञ्जालको सुरक्षित प्रयोग, गोपनीयता संरक्षण र साइबर अपराधको जोखिमबारे जानकारी दिन आवश्यक छ।
आत्महत्या : पीडाभन्दा ठूलो मौनता
आत्महत्या समाजको सबैभन्दा संवेदनशील विषयमध्ये एक हो। कुनै व्यक्ति आत्महत्याको अवस्थामा पुग्नुका पछाडि एउटै कारण मात्र हुँदैन। पारिवारिक समस्या, आर्थिक संकट, सम्बन्धमा आएको समस्या, बेरोजगारी, सामाजिक अपमान, असफलताको डर, एक्लोपन तथा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या लगायतका विभिन्न कारणले मानिस गम्भीर तनावमा पुग्न सक्छ।
तर हाम्रो समाजमा मानसिक समस्या अझै पनि खुलेर छलफल गर्ने विषय बन्न सकेको छैन।
‘समस्या भन्नु हुँदैन’, ‘मान्छेले आफैँ सम्हालिनुपर्छ’ वा ‘मानसिक समस्या भनेको कमजोरी हो’ भन्ने सोचले समस्यामा रहेका व्यक्तिलाई झन् एक्लो बनाउन सक्छ।
परिवारका सदस्य, साथीभाइ, शिक्षक वा सहकर्मीले व्यवहारमा आएको असामान्य परिवर्तनलाई समयमै पहिचान गर्न सके धेरै अवस्थामा सहयोगको बाटो खोल्न सकिन्छ। त्यसैले आत्महत्या रोकथामलाई केवल स्वास्थ्य क्षेत्रको विषय मान्नु हुँदैन। परिवार, विद्यालय, स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य संस्था र समुदाय सबैको साझा जिम्मेवारी बनाउन आवश्यक छ।
लागूऔषध : युवाको भविष्यसँग जोडिएको प्रश्न
लागूऔषध दुर्व्यसनले व्यक्ति मात्र होइन, परिवार र समाजलाई समेत प्रभावित गर्छ। विशेषगरी किशोर तथा युवापुस्ता गलत संगत, साथीको दबाब, जिज्ञासा, बेरोजगारी, पारिवारिक वातावरण तथा मानसिक तनावका कारण दुर्व्यसनको जोखिममा पर्न सक्छ।
सुरुवातमा सामान्य जिज्ञासा वा साथीको दबाबबाट प्रयोग सुरु भए पनि क्रमशः त्यसमा निर्भर हुने अवस्था आउन सक्छ। त्यसपछि पढाइ, रोजगारी, स्वास्थ्य, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक जीवनमा गम्भीर असर पर्न सक्छ। लागूऔषध नियन्त्रणका नाममा पक्राउ र कारबाही मात्र गरेर समस्या समाधान हुँदैन। दुर्व्यसनमा फसेका व्यक्तिको उपचार, पुनःस्थापना र पुनःसामाजिकीकरण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
त्यसका लागि स्थानीय तहले पुनःस्थापना केन्द्र, परामर्श सेवा, खेलकुद तथा सिर्जनात्मक गतिविधि र युवालाई सीप तथा रोजगारीसँग जोड्ने कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
तीन समस्या, एउटै चुनौती : कमजोर सामाजिक सम्बन्ध
साइबर अपराध, आत्महत्या र लागूऔषध दुर्व्यसनका स्वरूप फरक छन्। तर यी समस्याको पछाडि सामाजिक एक्लोपन, पारिवारिक असमझदारी, मानसिक तनाव, बेरोजगारी, गलत संगत र सामाजिक दबाबजस्ता कारण देखिन सक्छन्।
प्रविधिको प्रयोग गलत हुँदा साइबर अपराध बढ्छ। सामाजिक सञ्जालमा हुने अपमान, धम्की वा चरित्रहत्या मानसिक तनावको कारण बन्न सक्छ। मानसिक तनावबाट बच्न गलत माध्यम रोज्दा लागूऔषधको जोखिम बढ्न सक्छ। यसकारण यी समस्यालाई छुट्टाछुट्टै होइन, समग्र सामाजिक सुरक्षाको दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
स्थानीय सरकारको भूमिका कहाँ छ?
स्थानीय सरकार नागरिकको सबैभन्दा नजिकको सरकार हो। त्यसैले यी समस्याको रोकथाममा स्थानीय तहको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।
स्थानीय तहले विद्यालयमा साइबर सुरक्षा कार्यक्रम, युवाका लागि मानसिक स्वास्थ्य परामर्श, लागूऔषधविरुद्ध सचेतना अभियान, खेलकुद तथा सिर्जनात्मक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छ।
त्यस्तै प्रहरी, स्वास्थ्य संस्था, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज र अभिभावकबीच समन्वय गरेर स्थानीय स्तरमै समस्या पहिचान र समाधानको संयन्त्र निर्माण गर्न सकिन्छ।
कारबाहीसँगै कारण खोजौँ
साइबर अपराधीलाई कानुनको दायरामा ल्याउनुपर्छ। लागूऔषध कारोबारीमाथि कडा कारबाही हुनुपर्छ। तर त्यससँगै अपराध र दुर्व्यसन जन्माउने सामाजिक कारणसमेत खोजिनुपर्छ।
आत्महत्या गर्न खोज्ने व्यक्तिलाई दोषी देखाउने होइन, उसको समस्या बुझ्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। दुर्व्यसनमा फसेका युवालाई समाजबाट बहिष्कार गर्ने होइन, उपचार र पुनःस्थापनाको अवसर दिनुपर्छ।
अब पनि नचेते कहिले?
समाज सुरक्षित बनाउन प्रहरीको गस्ती मात्र पर्याप्त हुँदैन। कानुन बनाएर मात्र अपराध रोकिन्न। विद्यालयमा पाठ्यपुस्तक पढाएर मात्र विद्यार्थी सुरक्षित हुँदैनन्। परिवारले आर्थिक आवश्यकता पूरा गरेर मात्र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्दैन।
बालबालिकासँग अभिभावकले कुरा गर्नुपर्छ। शिक्षकले विद्यार्थीको व्यवहार बुझ्नुपर्छ। प्रहरीले कानुन कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। स्थानीय सरकारले रोकथामको योजना बनाउनुपर्छ। स्वास्थ्य संस्थाले परामर्श र उपचारको पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले समस्याको गहिराइ उजागर गर्नुपर्छ।
साइबर अपराध, आत्महत्या र लागूऔषध दुर्व्यसनलाई समयमै नियन्त्रण गर्न नसक्ने हो भने यसको असर एउटा व्यक्तिमा मात्र सीमित रहने छैन। यसले परिवार हुँदै समाजको सामाजिक संरचना र भविष्यको पुस्तामाथि समेत गम्भीर असर पार्न सक्छ।
त्यसैले अब प्रश्न ‘समस्या कति बढ्यो?’ भन्ने मात्र होइन, ‘समस्या बढ्न नदिन हामीले के गरिरहेका छौँ?’ भन्ने हुनुपर्छ।
समाजलाई सुरक्षित बनाउने जिम्मेवारी सरकार वा प्रहरीको मात्र होइन—हरेक परिवार, विद्यालय र नागरिकको साझा दायित्व हो।
